RCI Tabung Haji: Bila amanah umat bertembung dengan kuasa politik

Oleh DR AZRIE AZEH

Bukan semua bom politik meletup ketika ia ditemui. Ada yang disimpan bertahun-tahun sebelum akhirnya dibuka pada waktu yang paling sensitif.

Namun, dalam politik, persoalannya bukan sekadar bila sesuatu isu dibuka, tetapi apakah kesan pembukaannya terhadap institusi, kerajaan dan keseimbangan kuasa yang sedang terbentuk.

Pendedahan Laporan Suruhanjaya Siasatan Diraja (RCI) mengenai pengurusan dan operasi Lembaga Tabung Haji (TH) kini menempatkan institusi tersebut kembali di tengah-tengah wacana politik Malaysia.

Laporan setebal 211 halaman itu meneliti pengurusan dan operasi TH bagi tempoh 2014 hingga 2020, serta mengemukakan 25 syor bagi memperkukuh pengurusan dan operasi institusi berkenaan.

Penubuhan RCI dipersetujui kerajaan pada 14 Julai 2021 di bawah Akta Suruhanjaya Siasatan 1950.

Namun, kepentingan laporan ini tidak terletak semata-mata pada kronologi kewangan atau keputusan pelaburan.

Ia menyentuh persoalan yang jauh lebih asas:

Apakah sempadan yang wajar antara kuasa politik dengan pengurusan sebuah institusi yang mengurus amanah kewangan umat?

Dan lebih penting lagi:

Siapakah yang harus dipertanggungjawabkan apabila kepentingan politik, keputusan institusi dan kepentingan pendeposit berada dalam ruang yang sama?

Kepercayaan institusi

Tabung Haji tidak boleh dianalisis hanya sebagai sebuah entiti kewangan.

Ia mempunyai dimensi ekonomi, sosial, agama dan politik yang saling berhubung.

Bagi lebih 9.8 juta pendeposit, TH merupakan institusi yang mengurus simpanan yang dikaitkan secara langsung dengan hasrat menunaikan ibadah haji.

TH sendiri menegaskan bahawa agenda pemulihan institusi perlu dilihat dalam konteks melindungi kepentingan pendeposit dan mengembalikan keyakinan awam.

Oleh itu, isu tadbir urus TH mempunyai nilai yang lebih besar daripada angka keuntungan dan kerugian.

Ia berkaitan dengan kepercayaan institusi.

Dalam perspektif tadbir urus awam, kepercayaan merupakan modal institusi yang sukar dibina tetapi mudah terhakis.

Apabila keputusan sesebuah institusi dikaitkan dengan kepentingan politik, persepsi terhadap kebebasan, profesionalisme dan integriti institusi tersebut turut terjejas.

Maka, persoalan RCI bukan semata-mata:

“Berapa banyak keuntungan diperoleh?”

Tetapi:

“Bagaimanakah keuntungan itu ditentukan, berdasarkan prinsip apakah keputusan dibuat dan siapakah yang mempunyai pengaruh terhadap proses tersebut?”

Kebimbangan awam

Antara dapatan RCI yang paling signifikan dari perspektif politik ialah penemuan mengenai kelemahan tadbir urus dan penglibatan politik dalam pengurusan TH.

Menurut laporan RCI, penglibatan politik dalam pengurusan TH antara 2014 hingga 2018 menimbulkan kebimbangan awam dalam suasana persaingan politik.

RCI turut menyatakan bahawa beberapa keputusan berkaitan pengagihan keuntungan, caj haji dan bantuan kewangan haji mempunyai unsur yang dipengaruhi pertimbangan politik.

Dapatan ini mempunyai implikasi yang jauh lebih besar daripada sekadar kesilapan pentadbiran.

Ia menimbulkan persoalan mengenai institutional autonomy — iaitu sejauh mana sesebuah institusi awam mampu membuat keputusan berdasarkan mandat profesionalnya tanpa dipengaruhi kepentingan politik jangka pendek.

Dalam konteks TH, persoalan ini amat sensitif kerana keputusan berkaitan keuntungan, kos haji dan bantuan kewangan mempunyai kesan langsung terhadap jutaan pendeposit dan bakal jemaah.

Maka rakyat berhak bertanya:

Adakah sesuatu keputusan dibuat kerana ia wajar dari sudut kewangan dan tadbir urus, atau kerana ia memberi nilai politik kepada pihak yang berkuasa?

Soalan ini tidak boleh dijawab melalui retorik politik.

Ia mesti dijawab melalui dokumen, proses membuat keputusan, rekod mesyuarat, justifikasi profesional, bukti dan mekanisme akauntabiliti.

Bukan mencari kambing hitam

Bagi Barisan Nasional, khususnya UMNO, RCI mempunyai dimensi sejarah yang tidak boleh dielakkan.

Sebahagian tempoh yang diteliti RCI berlaku ketika BN merupakan kerajaan Persekutuan.

Keadaan ini memberikan ruang kepada lawan politik untuk mempersoalkan bagaimana sebuah institusi yang mempunyai kedudukan strategik dalam masyarakat Melayu-Islam ditadbir pada ketika itu.

Namun, membuat kesimpulan bahawa keseluruhan dapatan RCI merupakan tanggungjawab satu parti adalah pendekatan yang terlalu simplistik.

Skop RCI meliputi 2014 hingga 2020 — tempoh yang merangkumi perubahan kerajaan dan perubahan struktur politik negara.

Laporan tersebut sendiri merupakan suatu penelitian institusi terhadap beberapa fasa pengurusan dan operasi TH, bukannya semata-mata suatu pengadilan terhadap satu parti politik.

Oleh itu, persoalan yang lebih akademik dan objektif ialah:

Siapakah pembuat keputusan?

Apakah kuasa yang dimiliki ketika keputusan dibuat? Apakah proses yang digunakan?
Apakah justifikasi keputusan tersebut? Dan apakah implikasinya terhadap kepentingan pendeposit?

Inilah perbezaan antara akauntabiliti institusi dengan penghukuman politik.

Matlamat RCI seharusnya bukan mencari kambing hitam. Matlamatnya ialah memastikan bahawa kelemahan yang dikenal pasti tidak berulang.

Bagi kerajaan pimpinan Perdana Menteri Datuk Seri Anwar Ibrahim, pendedahan RCI memberikan peluang untuk memperkukuh agenda ketelusan dan reformasi institusi.

Pada 29 Julai 2026, Kabinet bersetuju menyahklasifikasikan dan mendedahkan laporan tersebut kepada umum, selain memutuskan supaya siasatan lanjut oleh agensi penguat kuasa diteruskan berdasarkan dapatan RCI.

Perdana Menteri kemudiannya menegaskan bahawa laporan tersebut diterbitkan sepenuhnya tanpa penapisan atau pemadaman kandungan.

Dari perspektif politik, langkah tersebut membolehkan kerajaan membina satu naratif yang jelas:

Masalah lama dibuka. Kelemahan dikenal pasti. Institusi diperbaiki. Amanah dipulihkan.
Namun, pendedahan laporan bukanlah noktah.

Sebaliknya, ia merupakan permulaan kepada fasa akauntabiliti yang lebih sukar.

Persoalannya kini:

Apa selepas RCI? Jika terdapat unsur salah laku, apakah tindakan susulan? Jika terdapat kerugian, apakah mekanisme pemulihan?

Jika kelemahan berpunca daripada struktur undang-undang, apakah pembaharuan perundangan yang akan dilakukan?

Dan jika campur tangan politik merupakan sebahagian daripada masalah, apakah mekanisme yang mampu memastikan perkara tersebut tidak berulang?

Kerajaan telah menyatakan bahawa 75 peratus daripada 25 syor RCI telah dilaksanakan, manakala baki 25 peratus akan dipercepatkan.

Tetapi dari perspektif good governance, angka 75 peratus sahaja belum mencukupi.

Rakyat wajar mengetahui syor yang telah dilaksanakan, syor yang masih tertangguh, agensi yang bertanggungjawab dan garis masa pelaksanaannya.

Malah, terdapat gesaan supaya status setiap syor dan laporan pemulihan kerugian diterbitkan secara lebih terperinci bagi meningkatkan akauntabiliti awam.

Kerugian bukan hanya angka

Satu lagi dimensi penting ialah persoalan kedudukan kewangan TH.

Laporan dan kenyataan berkaitan pemulihan TH menunjukkan bahawa proses penstrukturan semula telah menangani kerugian pelaburan yang dilaporkan berjumlah RM12.6 bilion — RM10 bilion melalui Pelan Pemulihan 2018 dan baki RM2.6 bilion diselesaikan secara berperingkat sehingga akhir 2025.

Angka ini besar. Tetapi nilai akademik perbincangan tidak terletak pada mengulang angka tersebut.

Persoalan yang lebih penting ialah:

Bagaimanakah kerugian tersebut berlaku? Apakah kelemahan sistem yang membolehkan risiko tersebut terkumpul? Apakah mekanisme kawalan yang gagal berfungsi?

Dan adakah struktur tadbir urus hari ini benar-benar mampu mencegah pengulangan?

Inilah peralihan daripada pendekatan blame-oriented kepada pendekatan institutional learning.

Negara tidak memperoleh manfaat jangka panjang sekiranya hanya mencari siapa yang harus dipersalahkan.

Negara memperoleh manfaat apabila sistem yang menghasilkan kelemahan tersebut diperbaiki.

Dilema politik

Di sinilah RCI Tabung Haji mempunyai implikasi politik yang paling menarik. Sejarah dan masa depan kini bertemu dalam satu kerajaan.

BN mempunyai sejarah pentadbiran yang bersentuhan dengan sebahagian tempoh yang disiasat.

PH pula berada dalam kedudukan sebagai sebahagian daripada kerajaan yang kini mempunyai tanggungjawab untuk memastikan dapatan RCI dilaksanakan.

Keadaan ini menghasilkan satu dilema politik.

Jika PH menggunakan RCI secara agresif sebagai instrumen menyerang UMNO, isu tadbir urus boleh berubah menjadi isu hubungan dalam koalisi.

Sebaliknya, jika UMNO dilihat terlalu defensif terhadap setiap persoalan yang timbul, ia berisiko memberikan gambaran bahawa kepentingan politik parti mengatasi keperluan akauntabiliti institusi.

Inilah ujian sebenar BN–PH. Kerjasama politik memerlukan kompromi tetapi tadbir urus yang baik memerlukan prinsip.

Persoalannya ialah sama ada kedua-duanya mampu wujud serentak.

Dalam analisis politik, RCI Tabung Haji boleh dianggap sebagai satu bentuk stress test terhadap daya tahan kerajaan perpaduan.

Jika BN dan PH bersetuju bahawa:

Apa yang salah perlu diperbetulkan, siapa yang mempunyai tanggungjawab perlu menjawab, dan proses undang-undang mesti berjalan berasaskan bukti tanpa campur tangan politik,
maka RCI boleh menjadi faktor yang memperkukuh legitimasi kerajaan.

Tetapi jika berlaku keadaan di mana RCI digunakan sebagai senjata politik, tindakan penguatkuasaan ditafsirkan mengikut kepentingan parti, atau wujud percanggahan naratif yang ketara antara komponen kerajaan, maka isu institusi boleh berubah menjadi krisis kepercayaan dalam koalisi.

Implikasinya lebih besar daripada Tabung Haji.

Ia boleh mempengaruhi persoalan yang lebih luas mengenai:

“Bolehkah BN dan PH bekerjasama apabila kepentingan sejarah, kepentingan politik semasa dan tuntutan akauntabiliti bertembung?”

Itulah ujian sebenar kerajaan perpaduan.

UMNO berada dalam kedudukan yang serba mencabar.

Parti itu tidak boleh mengabaikan persoalan sejarah yang timbul daripada RCI.

Namun, UMNO juga mempunyai kepentingan untuk memastikan bahawa dapatan RCI tidak diterjemahkan secara simplistik sebagai kesalahan kolektif seluruh parti.

Strategi yang lebih rasional ialah pertahankan proses, bukan mempertahankan kesalahan.

Jika terdapat individu yang melakukan kesalahan, biarlah siasatan dan proses undang-undang menentukan kedudukannya.

Fokus utama

Pada masa yang sama, UMNO mempunyai ruang untuk menegaskan bahawa institusi dan pendeposit perlu menjadi fokus utama.

Dengan pendekatan ini, naratif politik boleh berubah daripada:

“UMNO mempertahankan orang lama” kepada “UMNO mempertahankan institusi, pendeposit dan prinsip keadilan.”

Namun, keberkesanan naratif ini bergantung kepada sejauh mana UMNO bersedia menerima prinsip akauntabiliti yang sama terhadap pihak sendiri.

PN dan PAS: Peluang politik melalui naratif amanah

Bagi Perikatan Nasional, khususnya PAS, RCI Tabung Haji menyediakan satu medan politik yang sangat signifikan.

PAS tidak perlu membawa isu ini hanya melalui bahasa kewangan yang teknikal.

Ia boleh mengangkatnya melalui konsep yang lebih dekat dengan masyarakat amanah, integriti, wang umat dan tanggungjawab moral.

Namun, PN juga perlu berhati-hati daripada menyederhanakan isu ini menjadi formula:
“BN salah, PH bersih.”

Realiti RCI jauh lebih kompleks kerana tempoh yang dikaji merentasi beberapa fasa politik dan perubahan kerajaan.

Jika siasatan susulan berkembang merentasi garis masa atau melibatkan keputusan yang dibuat pada tempoh berlainan, maka prinsip akauntabiliti perlu diterapkan kepada semua pihak tanpa mengira parti.

Ini sebenarnya boleh menjadi kekuatan pembangkang jika mereka konsisten dengan prinsip.
Tetapi ia juga boleh menjadi kelemahan jika isu amanah hanya digunakan secara selektif sebagai instrumen partisan.

Bahaya politisasi RCI

Ironinya, perkara yang paling perlu dielakkan daripada RCI bukanlah perdebatan politik.
Perdebatan politik adalah normal dalam demokrasi.

Yang berbahaya ialah politisasi proses akauntabiliti.

Jika sesuatu tindakan dianggap “keadilan” apabila melibatkan lawan politik tetapi dianggap “penganiayaan” apabila melibatkan rakan sendiri, maka prinsip institusi akan runtuh.

Kita tidak seharusnya sampai kepada keadaan:

“Kalau kena orang kita, politik.”
“Kalau kena orang mereka, keadilan.”
Standard mesti sama.

Jika terdapat bukti kesalahan, tindakan mesti berasaskan bukti.

Jika bukti tidak mencukupi, seseorang tidak boleh dihukum melalui persepsi awam semata-mata. Prinsip inilah yang membezakan rule of law daripada politics of revenge.

Pendeposit tidak harus jadi mangsa kedua

Dalam segala perdebatan mengenai RCI, satu kumpulan tidak boleh hilang daripada pandangan: pendeposit.

Mereka bukan BN. Mereka bukan PH. Mereka bukan PN. Mereka bukan peserta dalam percaturan kuasa politik.

Mereka ialah rakyat yang menyimpan wang dengan harapan institusi tersebut melaksanakan amanahnya.

TH kini menyatakan bahawa kedudukan kewangan dan kunci kira-kiranya telah dipulihkan, rizab dibina semula dan agihan keuntungan bagi tahun kewangan 2025 mencapai 3.5 peratus.

TH juga menegaskan bahawa pemulihan tersebut bertujuan melindungi kepentingan pendeposit dan mengukuhkan kepercayaan awam.

Ini merupakan perkembangan positif.

Namun, prestasi kewangan tidak boleh menggantikan tadbir urus.

Sebuah institusi boleh mencatat keuntungan tetapi masih memerlukan mekanisme semak dan imbang yang kukuh.

Begitu juga, sebuah institusi boleh memperbaiki kedudukan kewangannya tetapi masih perlu memastikan bahawa struktur kuasanya tidak membuka ruang kepada campur tangan yang tidak wajar.

Dari RCI kepada reformasi institusi

Oleh itu, ukuran sebenar kejayaan RCI bukanlah berapa banyak tajuk berita yang dihasilkan.
Bukan juga berapa banyak parti yang berjaya memanfaatkan isu tersebut.

Ukuran sebenar ialah sama ada Malaysia berjaya melakukan institutional correction.
Ini termasuk:

memperkukuh tadbir urus;
memperjelas sempadan kuasa politik dan pengurusan profesional;
memperbaiki pengurusan risiko dan disiplin pelaburan;
memastikan proses membuat keputusan boleh diaudit dan dipertanggungjawabkan;
menyediakan laporan pelaksanaan setiap syor RCI secara telus;
memastikan sebarang tindakan penguatkuasaan berasaskan bukti dan proses undang-undang; dan
memperkukuh rangka perundangan yang mengawal operasi TH.

RCI sendiri membangkitkan persoalan terhadap kecukupan Akta Tabung Haji 1995, termasuk keluasan kuasa menteri dalam perkara berkaitan operasi haji, dana dan pelaburan.

Kerajaan kemudiannya menyatakan keterbukaan untuk mempertimbangkan perubahan struktur tadbir urus dan bidang kuasa berkaitan.

Jika pembaharuan perundangan benar-benar dilaksanakan, di sinilah RCI boleh meninggalkan legasi yang lebih besar daripada sekadar pertikaian politik.

Amanah tidak mengenal parti

Akhirnya, RCI Tabung Haji boleh menjadi dua perkara. Ia boleh menjadi bom politik.
Atau ia boleh menjadi titik perubahan institusi.

Jika laporan itu hanya digunakan untuk menjatuhkan lawan, maka sejarah mungkin berulang dalam bentuk yang berbeza.

Tetapi jika ia digunakan untuk memperkukuh tadbir urus, memperbaiki struktur kawalan, meningkatkan ketelusan dan memastikan kuasa politik tidak mengatasi kepentingan pendeposit, maka RCI ini berpotensi menjadi titik penting dalam sejarah reformasi institusi awam Malaysia.

Dan di sinilah BN–PH mempunyai pilihan yang sukar tetapi penting.

Mereka boleh memilih untuk mempertahankan kepentingan politik masing-masing.

Atau mereka boleh membuktikan bahawa kerjasama politik tidak semestinya bermakna kompromi terhadap akauntabiliti.

Kerana pada akhirnya, Tabung Haji bukan milik BN. Bukan milik PH. Bukan milik PN.
Tabung Haji ialah amanah pendeposit.

Dan apabila amanah umat bertembung dengan kuasa politik, persoalan paling penting bukanlah: Siapa yang menang dalam perang naratif?

Tetapi: Siapa yang berani memastikan amanah itu kembali kepada tempatnya — kepada pendeposit, kepada institusi dan kepada kepentingan umat?

Kerana sejarah politik mungkin mengingati siapa yang paling lantang bersuara.

Tetapi sejarah institusi akan mengingati sesuatu yang lebih penting: Siapa yang berani mempertahankan amanah ketika amanah itu diuji oleh kuasa.