RENCANA : Reformasi PMX : Antara perubahan struktur, pencapian dan cabaran pelaksanaan

Dr Azrie Azeh

Datuk Seri Anwar Ibrahim mengangkat sumpah sebagai Perdana Menteri Malaysia ke-10 pada 24 November 2022. Sejak mengambil alih tampuk pemerintahan, Kerajaan MADANI memperkenalkan kerangka Malaysia MADANI dan Ekonomi MADANI dengan memberikan penekanan kepada pembaharuan ekonomi, pengukuhan tatakelola, disiplin fiskal, pembanterasan rasuah, penyasaran subsidi, pengukuhan institusi serta peningkatan kesejahteraan rakyat.

Namun demikian, perbincangan mengenai reformasi kerajaan tidak seharusnya terperangkap dalam dua ekstrem. Di satu pihak, tidak wajar untuk mendakwa bahawa semua masalah negara telah selesai hanya kerana beberapa dasar baharu diperkenalkan.

Di pihak yang lain, tidak juga tepat untuk mengatakan bahawa pentadbiran PMX tidak membawa sebarang perubahan.

Penilaian yang lebih objektif perlu berasaskan fakta, undang-undang, indikator ekonomi, perubahan institusi dan hasil pelaksanaan.

Persoalan yang lebih penting bukan sekadar “apakah yang diumumkan oleh kerajaan?”, tetapi:

Apakah yang benar-benar telah berubah dalam cara negara mengurus kewangan, mengagihkan subsidi, melaksanakan perolehan, mengurus penjawat awam, menjalankan fungsi Parlimen dan menyampaikan bantuan kepada rakyat?

Berdasarkan ukuran tersebut, terdapat beberapa reformasi struktur yang nyata telah dilaksanakan sepanjang pentadbiran PMX. Pada masa yang sama, terdapat juga agenda reformasi yang masih belum selesai dan perlu terus dinilai secara kritikal.

1. Reformasi kewangan awam: daripada pengurusan defisit kepada disiplin fiskal

Antara reformasi paling penting dalam pentadbiran PMX ialah usaha memperkukuh pengurusan kewangan awam.

Kerajaan memperkenalkan Akta Kewangan Awam dan Tanggungjawab Fiskal 2023 (Akta 850) sebagai kerangka perundangan untuk memperkukuh disiplin fiskal, ketelusan dan akauntabiliti pengurusan kewangan negara.

Akta tersebut penting kerana reformasi fiskal bukan sekadar soal mengurangkan perbelanjaan. Ia berkaitan dengan usaha memastikan kerajaan mempunyai kerangka, sasaran dan disiplin dalam mengurus defisit serta hutang negara.

Data Kementerian Kewangan menunjukkan trajektori defisit Kerajaan Persekutuan berubah secara berperingkat:

* 2021: 6.4% daripada KDNK

* 2022: 5.5%

* 2023: 5.0%

* 2024: 4.1%

* 2025: 3.7%

Pada 2025, defisit sebanyak 3.7% adalah lebih rendah daripada sasaran awal kerajaan sebanyak 3.8%. Pada masa yang sama, jumlah hutang baharu kerajaan turut menurun daripada sekitar RM100 bilion pada 2021 dan 2022 kepada RM92.6 bilion pada 2023, RM77 bilion pada 2024 dan RM75.6 bilion pada 2025.

Apakah maknanya?

Angka tersebut memberikan bukti bahawa berlaku konsolidasi fiskal secara berperingkat.

Namun, penilaian yang jujur perlu mengakui bahawa defisit 3.7% masih belum mencapai sasaran jangka sederhana sekitar 3% atau lebih rendah.

Maka, kesimpulan yang lebih tepat bukanlah bahawa masalah fiskal negara telah selesai, tetapi bahawa trajektori fiskal telah bergerak ke arah yang lebih berdisiplin.

Inilah perbezaan antara propaganda dengan penilaian berasaskan data.

2. Reformasi subsidi: daripada subsidi pukal kepada subsidi bersasar

Reformasi subsidi merupakan antara dasar yang paling signifikan dan paling dirasai oleh rakyat.

Kerajaan MADANI mengubah pendekatan daripada subsidi pukal kepada penyasaran subsidi berdasarkan kelayakan.

Reformasi ini paling ketara dalam sektor diesel

Pada 2024, kerajaan mula melaksanakan penyasaran subsidi diesel di Semenanjung Malaysia. Kemudiannya, mulai 1 Julai 2026, mekanisme subsidi diesel diseragamkan di seluruh negara melalui BUDI MADANI Diesel (BUDI Diesel).

Di bawah mekanisme baharu tersebut, rakyat Malaysia yang layak boleh mendapatkan diesel bersubsidi pada RM2.10 seliter, dengan pengesahan melalui MyKad.

Kerajaan menyatakan sekitar 700,000 pemilik kenderaan diesel persendirian akan menikmati mekanisme tersebut, manakala subsidi bagi sektor strategik dan kritikal terus dikekalkan melalui mekanisme yang bersesuaian.

Reformasi ini mempunyai asas yang jelas: subsidi awam sepatutnya disalurkan kepada pihak yang layak, bukannya dinikmati secara pukal oleh semua pengguna termasuk pihak yang tidak sepatutnya menerima subsidi.

Kementerian Kewangan menyatakan bahawa keseluruhan usaha penyasaran subsidi seperti diesel, elektrik dan RON95, bersama beberapa langkah lain, telah membantu kerajaan menjimatkan sekitar RM15.5 bilion setahun.

Hujah utama

Reformasi subsidi tidak wajar dirumuskan sebagai:

“Kerajaan menaikkan harga.”

Hujah yang lebih tepat ialah:

Kerajaan sedang mengubah mekanisme pengagihan subsidi daripada subsidi pukal kepada subsidi yang lebih bersasar.

Sudah tentu, reformasi sebegini mempunyai kos penyesuaian dan boleh memberi tekanan kepada sesetengah kelompok. Oleh sebab itu, ukuran kejayaan sebenar bukan sekadar jumlah penjimatan kerajaan, tetapi juga sejauh mana golongan yang benar-benar memerlukan terus dilindungi.

3. Reformasi ekonomi melalui Ekonomi MADANI

Kerangka Ekonomi MADANI merupakan salah satu gagasan utama pentadbiran PMX.

Ia membawa dua gagasan besar:

“Menaikkan Siling” meningkatkan kapasiti, produktiviti dan daya saing ekonomi negara.

“Menaikkan Lantai” memastikan golongan berpendapatan rendah dan rentan mendapat perlindungan serta manfaat daripada pertumbuhan ekonomi.

Antara fokusnya ialah:

* meningkatkan pertumbuhan ekonomi;

* menarik pelaburan berkualiti;

* meningkatkan produktiviti;

* menaikkan pendapatan;

* memperkukuh daya saing;

* mengurangkan ketirisan;

* memperbaiki kedudukan fiskal;

* meningkatkan kesejahteraan rakyat.

Dari segi prestasi ekonomi, Malaysia mencatat pertumbuhan KDNK 5.2% pada 2025, selepas berkembang 5.1% pada 2024. DOSM melaporkan bahawa pertumbuhan 2025 dipacu khususnya oleh sektor perkhidmatan dan pembuatan yang bersama-sama menyumbang 82.5% daripada KDNK.

Pada 2025, kadar pengangguran berada pada 2.9%, manakala inflasi berada pada 1.4%.

Namun, perlu berlaku adil dalam menilai angka tersebut

Pertumbuhan ekonomi tidak boleh dikaitkan secara eksklusif kepada PMX.

Pertumbuhan turut dipengaruhi oleh:

* prestasi sektor swasta;

* permintaan domestik;

* perdagangan antarabangsa;

* pelaburan;

* dasar monetari;

* keadaan ekonomi global.

Oleh itu, hujah yang lebih kukuh ialah:

Kerajaan MADANI telah menyediakan kerangka dasar, kestabilan fiskal dan reformasi struktur yang menjadi sebahagian daripada persekitaran yang menyokong ketahanan ekonomi Malaysia.

Ini lebih akademik dan lebih sukar dipatahkan berbanding mendakwa setiap pencapaian ekonomi adalah hasil seorang Perdana Menteri semata-mata.

4. Reformasi Parlimen dan pengukuhan semak dan imbang

Salah satu reformasi institusi yang paling signifikan ialah Akta Perkhidmatan Parlimen 2025 (Akta 869).

Rang Undang-Undang Perkhidmatan Parlimen 2025 diluluskan oleh Dewan Rakyat pada 5 Mac 2025 dan Dewan Negara pada 20 Mac 2025, sebelum diwartakan pada 18 Julai 2025.

Akta ini memperuntukkan Majlis Perkhidmatan Parlimen sebagai badan pentadbiran tertinggi Parlimen.

Kepentingannya terletak pada usaha memperkukuh keupayaan Parlimen untuk mengurus:

* pentadbiran;

* kewangan;

* sumber manusia;

* pembangunan kapasiti;

* operasi institusi Parlimen.

Mengapa ini penting?

Parlimen bukan sekadar tempat meluluskan undang-undang.

Parlimen juga mempunyai fungsi:

menggubal undang-undang + meneliti perbelanjaan + mengawasi kerajaan + mewakili rakyat.

Oleh itu, pengukuhan autonomi pentadbiran Parlimen boleh dilihat sebagai reformasi institusi demokrasi, bukan sekadar reformasi birokrasi.

Nilai reformasi ini juga bersifat jangka panjang kerana ia boleh memberi manfaat kepada kerajaan dan pembangkang pada masa hadapan.

5. Reformasi tatakelola dan pembanterasan rasuah

Agenda antirasuah merupakan antara komponen utama reformasi Kerajaan MADANI.

Pada 7 Mei 2024, kerajaan melancarkan National Anti-Corruption Strategy (NACS) 2024–2028.

Strategi ini memberikan penekanan kepada:

* pencegahan rasuah;

* penguatkuasaan;

* tatakelola;

* ketelusan;

* akauntabiliti;

* pengurusan risiko rasuah;

* pembaikan sistem.

Pendekatan ini penting kerana pembanterasan rasuah tidak seharusnya hanya bergantung kepada tindakan selepas sesuatu kes berlaku.

Reformasi yang lebih mendalam ialah menutup ruang dan kelemahan sistem yang membolehkan rasuah berlaku.

Tetapi di sinilah penilaian kritikal perlu dibuat

Tidak semua agenda reformasi institusi boleh dianggap telah selesai.

Beberapa perkara seperti:

* Ombudsman;

* Freedom of Information;

* pendanaan politik;

* pemisahan fungsi Peguam Negara dan Pendakwa Raya;

perlu dinilai berdasarkan tahap sebenar penggubalan undang-undang dan pelaksanaannya.

Maka, hujah yang lebih tepat ialah:

Pentadbiran PMX telah meletakkan pembanterasan rasuah dalam kerangka strategi nasional yang lebih tersusun, tetapi kejayaan akhirnya bergantung kepada pelaksanaan, penguatkuasaan yang konsisten dan penyempurnaan reformasi institusi.

6. Reformasi perolehan kerajaan

Perolehan kerajaan merupakan salah satu kawasan paling penting dalam reformasi tatakelola kerana ia melibatkan penggunaan wang awam dalam jumlah yang besar.

Kerajaan telah membawa Akta Perolehan Kerajaan 2025 sebagai kerangka perundangan baharu bagi memperkukuh tadbir urus dan proses perolehan kerajaan. Rekod Hansard Parlimen pada 22 Jun 2026 mengesahkan bahawa Akta Perolehan Kerajaan 2025 telah diperkenankan.

Reformasi ini penting kerana perolehan yang lemah boleh membuka ruang kepada:

* pembaziran;

* konflik kepentingan;

* ketirisan;

* penyalahgunaan kuasa;

* perolehan yang tidak memberikan nilai terbaik kepada kerajaan.

Prinsip asasnya

Lebih kukuh mekanisme semak dan imbang, lebih kecil ruang untuk penyalahgunaan kuasa.

Namun, undang-undang yang baik sahaja tidak mencukupi.

Keberkesanan sebenar Akta Perolehan Kerajaan perlu dinilai berdasarkan pelaksanaan, pematuhan dan keberkesanan penguatkuasaan.

7. Reformasi sistem saraan dan prestasi penjawat awam

Kerajaan memperkenalkan Sistem Saraan Perkhidmatan Awam (SSPA) sebagai pembaharuan terhadap struktur saraan dan pengurusan perkhidmatan awam.

Pelarasan gaji dilaksanakan secara berfasa.

Bagi Kumpulan Pengurusan dan Profesional serta Kumpulan Pelaksana, pelarasan keseluruhan ialah 15%, manakala Kumpulan Pengurusan Tertinggi menerima pelarasan keseluruhan 7%. Pelaksanaan dibuat dalam dua fasa, bermula 1 Disember 2024 dan 1 Januari 2026.

Namun, SSPA tidak wajar dilihat hanya sebagai kenaikan gaji.

Ia turut berkaitan dengan:

* pengurusan prestasi;

* produktiviti;

* pembangunan kerjaya;

* kecekapan;

* akauntabiliti;

* keberkesanan perkhidmatan awam.

Hujah

Reformasi saraan yang baik perlu menghasilkan dua perkara secara seimbang:

penjawat awam yang lebih dihargai dan sistem perkhidmatan awam yang lebih berprestasi.

Oleh itu, keberkesanan SSPA perlu dinilai bukan sahaja melalui jumlah kenaikan gaji, tetapi melalui perubahan produktiviti dan kualiti penyampaian perkhidmatan kepada rakyat.

8. Reformasi perlindungan sosial: STR, SARA dan bantuan bersasar

Reformasi fiskal dan subsidi mempunyai hubungan langsung dengan reformasi perlindungan sosial.

Kerajaan memperkukuh mekanisme seperti:

* Sumbangan Tunai Rahmah (STR);

* Sumbangan Asas Rahmah (SARA);

* BUDI MADANI;

* bantuan bersasar berkaitan subsidi;

* pelbagai bentuk bantuan kepada golongan rentan.

Bagi 2026, jumlah peruntukan gabungan STR dan SARA ialah RM15 bilion, dengan kerajaan menyatakan peningkatan ini sebahagiannya dibiayai melalui penjimatan daripada reformasi subsidi seperti diesel dan RON95.

Ini memperlihatkan satu prinsip penting dalam Ekonomi MADANI:

Apabila subsidi pukal dikurangkan, sebahagian ruang fiskal perlu dikembalikan kepada rakyat dalam bentuk bantuan yang lebih bersasar.

Dalam bahasa dasar awam, pendekatan ini bertujuan melindungi golongan bawah sambil memperbaiki kecekapan perbelanjaan kerajaan.

9. Reformasi sistem hasil dan percukaian

Kerajaan turut mengambil beberapa langkah untuk memperkukuh asas hasil negara.

Antaranya:

* peluasan SST;

* pelaksanaan e-Invois;

* Tax Identification Number;

* cukai keuntungan modal;

* cukai barang mewah;

* peluasan asas cukai;

* pendigitalan pentadbiran percukaian.

Kenyataan prabelanjawan kerajaan menunjukkan bahawa beberapa langkah peluasan asas hasil telah diperkenalkan, termasuk peluasan SST dan pelaksanaan e-Invois.

Mengapa reformasi hasil penting?

Sebuah negara tidak boleh bergantung secara berterusan kepada:

* hasil petroleum;

* pinjaman;

* defisit;

* sumber hasil yang tidak mampan.

Kerajaan memerlukan hasil yang mencukupi untuk membiayai:

* pendidikan;

* kesihatan;

* keselamatan;

* infrastruktur;

* bantuan sosial;

* pembangunan ekonomi.

Maka, reformasi hasil perlu dilihat dalam kerangka kemampanan fiskal jangka panjang, bukan sekadar sebagai usaha “mengutip lebih banyak cukai”.

10. e-Invois: reformasi teknikal yang mempunyai kesan struktural

Pelaksanaan e-Invois merupakan contoh reformasi yang kelihatan teknikal tetapi mempunyai implikasi besar terhadap pentadbiran hasil.

Antara objektifnya ialah:

* meningkatkan pematuhan cukai;

* mengurangkan ketirisan;

* memperbaiki ketepatan rekod transaksi;

* memudahkan proses audit;

* mendigitalkan pentadbiran percukaian.

Kerajaan turut menyenaraikan e-Invois sebagai antara langkah untuk memperkukuh hasil negara.

Jika dilaksanakan secara konsisten, e-Invois boleh mengubah hubungan antara kerajaan dan sektor perniagaan melalui penggunaan data transaksi yang lebih sistematik.

Ini merupakan contoh bahawa reformasi tidak semestinya berbentuk undang-undang besar; perubahan sistem pentadbiran juga boleh mempunyai kesan struktur.

11. RMK13: Meletakkan reformasi dalam kerangka jangka sederhana

Satu lagi elemen penting ialah Rancangan Malaysia Ke-13 (RMK13) bagi tempoh 2026–2030.

Kepentingan RMK13 ialah ia menyediakan kerangka jangka sederhana bagi pembangunan negara.

Antara agenda yang ditekankan ialah:

* pertumbuhan ekonomi;

* peningkatan produktiviti;

* daya saing;

* pembangunan modal insan;

* kesejahteraan rakyat;

* pembangunan wilayah;

* pengukuhan fiskal;

* pembangunan yang lebih inklusif.

Dengan adanya kerangka lima tahun, reformasi tidak sepatutnya hanya dilihat sebagai tindakan tahunan melalui Belanjawan.

Sebaliknya, ia boleh dinilai berdasarkan sasaran, kesinambungan dan hasil dalam tempoh yang lebih panjang.

12. Reformasi pentadbiran: daripada dasar kepada kecekapan penyampaian

Satu cabaran besar dalam mana-mana kerajaan ialah memastikan reformasi tidak berhenti di peringkat dasar.

Rakyat tidak menilai kerajaan melalui akta dan dokumen semata-mata.

Rakyat menilai kerajaan melalui:

* berapa lama urusan mengambil masa;

* sejauh mana bantuan sampai kepada penerima;

* kualiti hospital;

* kecekapan sekolah;

* kelajuan proses lesen;

* keberkesanan penguatkuasaan;

* penyelenggaraan infrastruktur;

* ketelusan agensi kerajaan.

Oleh itu, reformasi pentadbiran perlu bergerak melalui rantaian:

dasar → undang-undang → institusi → pelaksanaan → penyampaian → hasil kepada rakyat.

Jika hanya tiga peringkat pertama berlaku, reformasi masih belum sempurna.

Inilah sebabnya ukuran keberkesanan reformasi PMX perlu terus dibuat berdasarkan pengalaman sebenar rakyat.

Apa yang telah berubah?

Jika keseluruhan agenda tersebut dirumuskan, reformasi PMX boleh dibahagikan kepada beberapa perubahan struktur utama:

Pertama — kewangan negara

Daripada pengurusan defisit yang tinggi kepada konsolidasi fiskal yang lebih berdisiplin.

Kedua — subsidi

Daripada subsidi pukal kepada penyasaran subsidi berdasarkan kelayakan.

Ketiga — Parlimen

Daripada kebergantungan pentadbiran kepada kerajaan kepada pengukuhan autonomi institusi Parlimen.

Keempat — perolehan

Daripada proses yang lebih bergantung kepada mekanisme pentadbiran kepada kerangka perundangan yang lebih tersusun bagi perolehan kerajaan.

Kelima — penjawat awam

Daripada sistem saraan lama kepada SSPA yang menggabungkan saraan dan pengurusan prestasi.

Keenam — bantuan rakyat

Daripada pendekatan bantuan yang lebih umum kepada bantuan yang semakin bersasar melalui STR, SARA dan BUDI MADANI.

Ketujuh — hasil negara

Daripada sistem pentadbiran cukai konvensional kepada pendigitalan dan peluasan asas hasil melalui e-Invois serta langkah percukaian lain.

Penilaian yang jujur perlu mengakui bahawa reformasi PMX belum sempurna.

Antara perkara yang masih perlu diberi perhatian ialah:

1. Reformasi institusi perlu diteruskan sehingga benar-benar berkuat kuasa.

2. Freedom of Information perlu dinilai berdasarkan undang-undang dan pelaksanaan sebenar.

3. Reformasi Ombudsman perlu disempurnakan.

4. Isu pendanaan politik memerlukan kerangka perundangan yang jelas.

5. Cadangan berkaitan pemisahan fungsi Peguam Negara dan Pendakwa Raya perlu diterjemahkan kepada reformasi institusi yang konkrit.

6. Konsolidasi fiskal perlu diteruskan sehingga sasaran jangka sederhana dicapai.

7. Reformasi subsidi mesti memastikan golongan rentan tidak terbeban secara tidak seimbang.

8. Reformasi penjawat awam perlu menghasilkan peningkatan produktiviti, bukan sekadar peningkatan kos emolumen.

9. Reformasi antirasuah mesti menghasilkan perubahan sistemik, bukan hanya peningkatan statistik penguatkuasaan.

10. Semua reformasi akhirnya mesti diterjemahkan kepada hasil yang dirasai rakyat.

Maka, persoalan yang paling wajar bukanlah sama ada PMX telah melakukan reformasi atau tidak.

Fakta menunjukkan bahawa beberapa reformasi struktur memang telah dilaksanakan.

Antaranya ialah:

* Akta Kewangan Awam dan Tanggungjawab Fiskal 2023;

* konsolidasi fiskal;

* penyasaran subsidi;

* Akta Perkhidmatan Parlimen 2025;

* Akta Perolehan Kerajaan 2025;

* SSPA;

* NACS 2024–2028;

* STR dan SARA;

* e-Invois;

* peluasan asas hasil;

* serta RMK13 sebagai kerangka pembangunan jangka sederhana.

Pada masa yang sama, adalah tidak tepat untuk mengatakan bahawa semua reformasi telah berjaya sepenuhnya.

Sesetengahnya masih berada pada tahap pelaksanaan. Sebahagian lagi memerlukan pengukuhan undang-undang dan institusi. Dan yang paling penting, kesan sebenar kepada rakyat masih perlu dinilai secara berterusan.

Data makroekonomi memberikan beberapa petunjuk positif. Defisit fiskal turun daripada 5.5% KDNK pada 2022 kepada 3.7% pada 2025. Ekonomi pula berkembang 5.2% pada 2025, manakala kadar pengangguran berada pada 2.9% dan inflasi 1.4%.

Namun, data tersebut tidak sepatutnya digunakan untuk mendakwa bahawa semua kejayaan ekonomi adalah hasil PMX seorang. Ekonomi ialah hasil interaksi antara dasar kerajaan, sektor swasta, pengguna, Bank Negara, perdagangan antarabangsa dan keadaan ekonomi global.

Begitu juga, kelemahan yang masih wujud tidak semestinya membatalkan seluruh agenda reformasi.

Penilaian yang lebih matang ialah melihat apa yang telah berubah, apa yang sedang berubah dan apa yang masih belum berubah.

Dalam kerangka tersebut, reformasi PMX boleh dirumuskan sebagai satu usaha untuk mengubah beberapa asas pengurusan negara:

daripada subsidi pukal kepada subsidi bersasar;

daripada defisit tinggi kepada konsolidasi fiskal;

daripada perolehan yang kurang tersusun kepada kerangka perundangan yang lebih jelas;

daripada Parlimen yang bergantung kepada struktur pentadbiran kerajaan kepada institusi yang lebih autonomi;

daripada sistem saraan lama kepada sistem saraan dan prestasi yang baharu;

serta daripada bantuan umum kepada bantuan yang lebih bersasar.

Namun, reformasi yang sebenar tidak berhenti pada penggubalan undang-undang atau pengumuman dasar.

Reformasi sebenar hanya berlaku apabila perubahan pada kertas berubah menjadi perubahan pada institusi; perubahan pada institusi berubah menjadi perubahan pada pentadbiran; dan perubahan pada pentadbiran akhirnya dirasai oleh rakyat.

Justeru, ukuran paling objektif terhadap PMX bukanlah berdasarkan slogan “reformasi telah berjaya” atau dakwaan “tiada reformasi berlaku”.

Ukuran yang lebih kukuh ialah:

Apakah undang-undang yang telah diluluskan? Apakah institusi yang telah berubah? Apakah ketirisan yang berjaya dikurangkan? Apakah kedudukan fiskal yang telah diperbaiki? Apakah bantuan yang telah disasarkan? Dan yang paling penting, apakah perubahan yang benar-benar dirasai oleh rakyat?

Berdasarkan bukti yang ada sehingga 2026, jawapannya ialah terdapat perubahan struktur yang nyata, khususnya dalam fiskal, subsidi, perolehan, Parlimen, saraan penjawat awam dan perlindungan sosial.

Tetapi pada masa yang sama, agenda reformasi masih merupakan kerja yang belum selesai.

Inilah pendirian yang paling objektif dan paling kukuh dari sudut akademik:

Pentadbiran PMX telah memulakan dan melaksanakan sejumlah reformasi struktur yang signifikan, tetapi kejayaan muktamadnya masih bergantung pada sejauh mana reformasi tersebut dilaksanakan secara konsisten, telus dan berkesan sehingga menghasilkan perubahan institusi serta manfaat yang nyata kepada rakyat.

Dan akhirnya, prinsip yang harus menjadi ukuran kepada mana-mana kerajaan ialah:

Reformasi bukan diukur berdasarkan berapa banyak yang diumumkan, tetapi berapa banyak yang benar-benar mengubah cara negara ditadbir dan meningkatkan kehidupan rakyat.