RENCANA | Negeri Sembilan di Persimpangan: Krisis kuasa, keluhuran perlembagaan dan ujian ketahanan institusi

OLEH DR AZRIE AZEH

Negeri Sembilan sedang berhadapan dengan suatu krisis yang semakin sukar untuk ditafsirkan semata-mata sebagai persaingan politik antara parti, perebutan jawatan Menteri Besar atau percaturan menjelang pilihan raya.

Apa yang bermula pada April 2026 sebagai pertikaian berkaitan kedudukan seorang Undang telah berkembang menjadi pertikaian yang menyentuh struktur asas pemerintahan negeri:

Kedudukan Yang di-Pertuan Besar, bidang kuasa Undang Yang Empat, peranan Dewan Keadilan dan Undang (DKU), kedudukan Menteri Besar, kuasa Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (MMKN), mandat Dewan Undangan Negeri serta tafsiran terhadap Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 (UUTKNS).

Lebih penting, perkembangan September menunjukkan bahawa konflik tersebut tidak berakhir dengan pilihan raya negeri pada 1 Ogos.

Sebaliknya, konflik memasuki fasa yang lebih substantif: pertikaian mengenai siapa yang mempunyai kompetensi perlembagaan untuk menentukan kesahan sesuatu tindakan institusi.

Inilah yang menjadikan krisis Negeri Sembilan berbeza daripada krisis politik biasa.

Dalam krisis politik, persoalan utama lazimnya ialah siapa mempunyai sokongan majoriti.

Dalam krisis perlembagaan, persoalan yang lebih asas ialah:

Siapakah yang mempunyai kuasa untuk melakukan sesuatu tindakan, dari manakah kuasa itu bersumber, apakah prosedur yang diwajibkan dan siapakah yang berautoriti menentukan kesahannya apabila berlaku pertikaian?

Persoalan ini bukan sekadar bersifat akademik.

Ia menentukan kepastian pentadbiran, kedudukan perkhidmatan awam, kesinambungan dasar kerajaan, keyakinan terhadap institusi dan, pada akhirnya, kepercayaan rakyat terhadap sistem pemerintahan.

Daripada pertikaian adat kepada persoalan perlembagaan

Keunikan Negeri Sembilan terletak pada hakikat bahawa institusi tradisional dan struktur pemerintahan moden tidak wujud secara berasingan.

Adat Perpatih bukan sekadar warisan budaya. Dalam konteks Negeri Sembilan, sebahagian daripada institusi dan prinsip adat mempunyai kedudukan yang diiktiraf dalam struktur perlembagaan negeri.

Empat Undang — Undang Luak Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau — mempunyai kedudukan khusus dalam struktur tradisional Negeri Sembilan. Hubungan antara Undang, DKU dan Yang di-Pertuan Besar menjadikan struktur pemerintahan negeri ini mempunyai ciri tersendiri berbanding negeri-negeri beraja yang lain.

Oleh sebab itu, apabila berlaku pertikaian mengenai kedudukan seorang Undang pada April 2026, kesannya tidak terhenti pada persoalan adat.

Pada 17 April, DKU membuat keputusan berkaitan penamatan kedudukan Datuk Mubarak Dohak sebagai Undang Luak Sungai Ujong. 

Dua hari kemudian, pada 19 April, muncul proklamasi yang mendakwa kedudukan Tuanku Muhriz Tuanku Munawir sebagai Yang di-Pertuan Besar telah ditamatkan dan Tunku Nadzaruddin Tuanku Ja’afar dinamakan sebagai pengganti.

Namun satu prinsip perlu ditegaskan sejak awal:

Kewujudan sesuatu proklamasi tidak dengan sendirinya membuktikan kesan undang-undangnya.

Ini merupakan perbezaan antara fakta bahawa sesuatu dokumen telah dikeluarkan dengan persoalan sama ada dokumen tersebut sah dan menghasilkan akibat perlembagaan yang didakwa.

Pada 17 September 2026, Jabatan Peguam Negara (AGC) menyatakan bahawa Proklamasi 19 April tidak sah kerana tidak mematuhi kehendak mandatori Perkara 10 UUTKNS 1959. 

AGC turut menyatakan bahawa tiada keterangan bahawa mana-mana alasan kehilangan kelayakan di bawah Perkara 10(1) terpakai kepada Tuanku Muhriz. 

AGC juga menegaskan bahawa Menteri Besar dan MMKN tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menamatkan atau mengosongkan jawatan Yang di-Pertuan Besar.

Namun, penting untuk dinyatakan bahawa terdapat pendirian bertentangan daripada pihak yang menyokong proklamasi tersebut. 

Sekretariat Majlis Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin mendakwa proses di bawah Perkara 10 telah dipatuhi, termasuk siasatan yang mereka katakan telah dijalankan pada 5 Mac dan 19 April.

Maka, fakta yang paling selamat dan tepat pada tahap ini ialah: kesahan Proklamasi 19 April merupakan persoalan yang dipertikaikan, dengan AGC mengambil pendirian bahawa ia tidak sah, sementara pihak Undang yang berkaitan mempertahankan kesahihannya.

Itulah pendekatan yang sepatutnya digunakan dalam membaca krisis ini.

Persoalan sebenar: bukan siapa lebih kuat, tetapi siapa mempunyai kompetensi

Dalam teori perlembagaan, terdapat perbezaan penting antara kuasa politik dan kompetensi perlembagaan.

Seseorang atau sesuatu institusi mungkin mempunyai pengaruh politik yang besar, tetapi itu tidak semestinya bermaksud ia mempunyai kuasa undang-undang untuk melakukan sesuatu tindakan tertentu.

Begitu juga, sesuatu tindakan boleh mempunyai sokongan politik tetapi masih dipersoalkan dari sudut kompetensi institusi.

Konsep ini amat penting dalam kes Negeri Sembilan.

Apabila berlaku pertikaian mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar, persoalan yang harus ditanya bukan semata-mata siapa mempunyai sokongan atau siapa mempunyai autoriti tradisional.

Soalan perlembagaannya ialah:

1. Apakah sumber kuasa tindakan tersebut?

2. Apakah syarat yang ditetapkan oleh UUTKNS?

3. Siapakah yang diberi kuasa untuk melaksanakan proses itu?

4. Apakah prosedur yang wajib dipatuhi?

5. Adakah syarat tersebut telah dipenuhi?

6. Apakah institusi yang mempunyai bidang kuasa menentukan kesan undang-undang tindakan tersebut?

Jika salah satu unsur tersebut gagal dipenuhi, maka persoalannya tidak lagi bersifat politik semata-mata.

Ia menjadi persoalan legality.

Perkara XVI dan kedudukan unik Dewan Keadilan dan Undang

Salah satu dimensi paling kompleks dalam krisis ini ialah kedudukan Perkara XVI UUTKNS.

DKU pada 17 September menegaskan bahawa persoalan adat Melayu, termasuk pemilihan, pelantikan, peletakan dan pemecatan Yang di-Pertuan Besar serta Undang, berada dalam bidang kuasanya. 

DKU turut merujuk Perkara XVI(3), yang menyatakan bahawa nasihat Dewan mengenai persoalan tersebut adalah muktamad dan tidak boleh dicabar atau dipersoalkan di mahkamah.

AGC sendiri mengakui bahawa UUTKNS memberikan kedudukan khusus kepada DKU dalam persoalan adat Melayu tertentu. Namun AGC pada masa sama menegaskan bahawa isu berkaitan kesahan Proklamasi 19 April perlu ditentukan melalui proses perlembagaan dan undang-undang yang sah.

Di sinilah terdapat persoalan doktrinal yang amat penting. Bagaimanakah Perkara XVI harus dibaca bersama Perkara 10?

Apakah yang dimaksudkan dengan persoalan adat yang berada dalam bidang kuasa DKU?

Dan apabila sesuatu tindakan mendakwa mempunyai asas adat tetapi pada masa sama menghasilkan kesan perlembagaan, di manakah garis pemisah antara bidang kuasa adat dan kesahan perlembagaan?

Persoalan ini tidak boleh diselesaikan dengan retorik. Ia memerlukan penafsiran sistematik terhadap keseluruhan UUTKNS.

Krisis politik April: majoriti matematik bukan semestinya majoriti pemerintahan

Pada 27 April, kesemua 14 ADUN BN menarik sokongan terhadap Menteri Besar ketika itu, Datuk Seri Aminuddin Harun. Pada waktu itu, komposisi DUN terdiri daripada 17 kerusi PH, 14 BN dan lima PN.

Secara matematik, BN dan PN mempunyai 19 kerusi jika kelima-lima ADUN PN menyokong perubahan kerajaan.

19 daripada 36 merupakan majoriti mudah.

Tetapi angka tersebut tidak akhirnya diterjemahkan kepada pertukaran kerajaan.

Dua ADUN Bersatu, iaitu ADUN Gemas Ridzuan Ahmad dan ADUN Labu Mohamad Hanifah Abu Baker, kemudian menarik balik sokongan terhadap usaha tersebut dan mengambil pendirian berkecuali. Akibatnya, usaha membentuk majoriti baharu tidak terlaksana.

Perkembangan ini memberikan satu pengajaran penting dalam politik perlembagaan:

Majoriti matematik hanya menjadi majoriti pemerintahan apabila ia dapat diterjemahkan kepada sokongan politik yang benar-benar wujud dan boleh dibuktikan.

Pada 27 April pula, Aminuddin menyatakan bahawa beliau telah memaklumkan keadaan tersebut kepada Tuanku Muhriz dan dititahkan untuk meneruskan tanggungjawab sebagai Menteri Besar sementara keadaan belum mendapat kejelasan muktamad.

Di sinilah prinsip kerajaan berasaskan keyakinan Dewan bertemu dengan kedudukan Raja Berperlembagaan.

Persoalan bukan sekadar sama ada terdapat 19 kerusi di atas kertas.

Persoalan ialah bagaimana kehilangan keyakinan dan pembentukan kerajaan baharu harus diterjemahkan menurut UUTKNS.

Pembubaran DUN: mandat rakyat sebagai jalan keluar politik

Krisis akhirnya tidak diselesaikan melalui pertukaran kerajaan di tengah penggal.

Sebaliknya, DUN dibubarkan pada 5 Jun 2026. SPR mengesahkan bahawa pembubaran itu dibuat di bawah Fasal 56(2) UUTKNS dan bahawa pilihan raya perlu diadakan dalam tempoh 60 hari.

Pilihan raya berlangsung pada 1 Ogos. Keputusan rasmi SPR menunjukkan:

• BN: 18 kerusi

• PH: 11 kerusi

• PN: 7 kerusi

Daripada 36 kerusi yang dipertandingkan, 646,084 pengundi atau 72.64 peratus daripada pemilih berdaftar keluar mengundi.

Datuk Ismail Lasim kemudian mengangkat sumpah sebagai Menteri Besar pada 2 Ogos di hadapan Tuanku Muhriz.

Dari sudut demokrasi elektoral, ini merupakan perkembangan yang jelas. Rakyat telah memberikan mandat baharu melalui pilihan raya.

Namun, terdapat satu kekeliruan konseptual yang perlu dielakkan: Mandat elektoral tidak sama dengan kompetensi perlembagaan.

Pilihan raya menjawab persoalan: Siapa memperoleh mandat untuk membentuk kerajaan?

Perlembagaan pula menjawab persoalan: Bagaimanakah mandat tersebut boleh digunakan dalam struktur kuasa negara?

Oleh itu, kemenangan pilihan raya tidak secara automatik menyelesaikan pertikaian mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar atau bidang kuasa DKU.

Peti undi memberikan democratic legitimacy. Perlembagaan menentukan constitutional legality. Kedua-duanya perlu bergerak serentak.

Paradoks pasca-PRN: kerajaan baharu, pertikaian lama

Inilah paradoks utama Negeri Sembilan. Pilihan raya telah menghasilkan kerajaan baharu, tetapi persoalan perlembagaan yang tercetus sebelum pilihan raya tidak hilang.

Malah, pada September ia kembali secara lebih terbuka.

Pada 15 September, Menteri Besar Ismail Lasim sendiri menyatakan bahawa Menteri Besar tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menamatkan atau mengosongkan jawatan Yang di-Pertuan Besar. 

Beliau menegaskan bahawa persoalan kesahan Proklamasi 19 April perlu ditentukan berdasarkan sumber kuasa, syarat dan prosedur UUTKNS serta, jika perlu, melalui penentuan kehakiman.

Namun pada 16 September, barisan Exco mengeluarkan pendirian bahawa Proklamasi 19 April sah dan bahawa Tunku Nadzaruddin ialah Yang di-Pertuan Besar baharu.

Pada 17 September, AGC menyatakan sebaliknya.

Pada hari yang sama, DKU menegaskan bahawa Tuanku Muhriz kekal sebagai Yang di-Pertuan Besar yang sah.

Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri kemudian menyatakan bahawa ia akur dengan pandangan AGC dan tidak akan meneruskan tindakan pewartaan berkaitan proklamasi tersebut. Keadaan ini sangat signifikan.

Ia menunjukkan bahawa krisis bukan lagi sekadar pertikaian antara tokoh politik. Ia telah menjadi pertikaian mengenai autoriti institusi dalam menentukan realiti perlembagaan negeri.

Mahkamah dan persoalan status quo

Pertikaian ini juga mempunyai dimensi kehakiman.

Pada 5 Jun, Mahkamah Tinggi Seremban mengeluarkan injunksi sementara yang bertujuan mengekalkan status quo dalam pertikaian berkaitan DKU dan menghalang plaintif tertentu daripada mengadakan mesyuarat atau mengambil tindakan yang mengganggu status quo majlis sementara prosiding berjalan.

Pada 17 September, AGC menyatakan bahawa perkara berkaitan Proklamasi 19 April masih dalam prosiding di Mahkamah Tinggi Malaya di Seremban dan terdapat perintah interlocutory injunction yang masih berkuat kuasa.

Namun pihak yang menyokong proklamasi mempertikaikan tafsiran terhadap skop prosiding dan injunksi tersebut serta mendakwa terdapat prosiding lain yang berkaitan dengan pelaksanaan Perkara 10.

Oleh itu, satu perkara perlu ditekankan:

kita tidak sepatutnya menganggap kewujudan sesuatu prosiding sebagai bukti bahawa mahkamah telah membuat keputusan muktamad mengenai kesahan Proklamasi 19 April.

Prosiding ialah proses untuk menentukan persoalan.

Ia bukan dengan sendirinya keputusan akhir.

Perbezaan ini penting dalam penulisan awam kerana krisis perlembagaan tidak boleh diselesaikan dengan menggantikan proses kehakiman dengan tafsiran media.

Pertikaian Exco: ujian baharu terhadap Raja Berperlembagaan

Perkembangan 20 September membawa krisis ke tahap baharu. Yang di-Pertuan Besar Tuanku Muhriz membatalkan pelantikan 10 anggota MMKN berkuat kuasa serta-merta. 

Menurut Istana, kesemua mereka telah memungkiri sumpah jawatan melalui tindakan dan kenyataan mereka berkaitan Proklamasi 19 April. Istana merujuk Perkara XXXVIII(5) UUTKNS, yang menyatakan bahawa anggota Exco selain Menteri Besar memegang jawatan atas perkenan Yang di-Pertuan Besar.

Menteri Besar Ismail Lasim mengambil pendirian bertentangan. 

Beliau menyatakan bahawa kesemua 10 Exco masih sah menjalankan tugas dan beliau tidak perlu mengemukakan senarai baharu kerana beliau tidak pernah menasihati atau diminta menasihati mengenai penamatan mereka. 

Beliau bergantung, antara lain, pada pembacaan bersama Perkara XXXVIII dan Perkara XL UUTKNS.

Maka lahirlah persoalan perlembagaan baharu:

Apakah maksud sebenar “atas perkenan Yang di-Pertuan Besar” dalam Perkara XXXVIII(5)?

Adakah ia memberikan kuasa untuk menarik balik pelantikan secara unilateral?

Atau adakah peruntukan itu perlu dibaca secara harmonis dengan Perkara XXXVIII(2) mengenai pelantikan atas nasihat Menteri Besar dan Perkara XL(1) mengenai pelaksanaan fungsi eksekutif atas nasihat?

Inilah persoalan yang tidak wajar dijawab secara retorik.

Literalism lawan structural constitutionalism

Pertikaian Exco memperlihatkan dua pendekatan yang lazim dalam penafsiran perlembagaan.

Pendekatan pertama ialah literalism — memberi tumpuan kepada perkataan khusus sesuatu peruntukan.

Jika Perkara XXXVIII(5) menyatakan anggota Exco memegang jawatan atas perkenan Yang di-Pertuan Besar, maka persoalan boleh timbul sama ada “perkenan” itu membawa implikasi bahawa Raja mempunyai kuasa untuk menarik balik pelantikan.

Pendekatan kedua ialah structural constitutionalism — membaca peruntukan tersebut dalam struktur keseluruhan perlembagaan.

Dalam pendekatan ini, Perkara XXXVIII(5) tidak boleh dibaca tanpa mengambil kira Perkara XXXVIII(2), Perkara XL dan struktur Raja Berperlembagaan secara keseluruhannya.

Menteri Besar menggunakan pendekatan kedua apabila berhujah bahawa kuasa tersebut perlu dibaca bersama peruntukan mengenai nasihat.

Namun begitu, pendirian Istana juga mempunyai asas teks tersendiri apabila merujuk kepada frasa “atas perkenan Yang di-Pertuan Besar” dalam Perkara XXXVIII(5).

Justeru, adalah terlalu awal untuk menyimpulkan bahawa satu tafsiran secara automatik mengatasi tafsiran yang lain tanpa penelitian kehakiman atau mekanisme perlembagaan yang berautoriti.

Satu prinsip penting: kuasa mesti dibaca bersama batas kuasa

Pada pandangan saya, persoalan paling penting dalam krisis ini ialah prinsip constitutional boundedness.

Dalam sistem Raja Berperlembagaan, persoalan bukan sama ada Raja mempunyai kuasa.

Persoalannya ialah: Apakah bentuk kuasa itu, di bawah peruntukan mana, dalam keadaan apa, melalui prosedur apa dan dengan batas apakah?

Prinsip yang sama terpakai kepada Menteri Besar. Menteri Besar juga mempunyai kuasa. Tetapi kuasa tersebut bukan kuasa tanpa sempadan. MMKN mempunyai kuasa.

Tetapi MMKN juga tidak berada di luar UUTKNS. DKU mempunyai kedudukan khusus. Tetapi kedudukannya juga perlu difahami melalui teks dan struktur perlembagaan.

Dengan kata lain: constitutionalism bukan bermaksud ketiadaan kuasa; constitutionalism bermaksud kuasa sentiasa mempunyai sumber, prosedur dan batas.

Bahaya terbesar: dua sumber autoriti yang bercanggah

Jika pertikaian berterusan, risiko yang paling serius bukan semata-mata pertukaran kerajaan.

Risikonya ialah kemunculan dual authority dalam pentadbiran.

Pada 22 September, laporan menunjukkan Menteri Besar dan kesemua 10 Exco masih menjalankan tugas seperti biasa walaupun Istana telah membatalkan pelantikan mereka.

Di sinilah persoalan perlembagaan berubah menjadi persoalan pentadbiran.

Jika satu pihak menganggap seseorang Exco telah tamat jawatan, tetapi pihak lain menganggap mereka masih memegang jawatan, apakah status keputusan yang dibuat?

Jika satu pihak menganggap sesuatu proklamasi sah, tetapi pihak lain menganggapnya batal, apakah status tindakan pentadbiran yang bersandar kepada proklamasi tersebut?

Jika penjawat awam menerima dua tafsiran autoriti, kepada siapakah mereka harus patuh? Inilah yang menyebabkan constitutional uncertainty lebih berbahaya daripada pertikaian politik biasa.

Pertikaian politik boleh berlaku tanpa melumpuhkan mesin kerajaan. Pertikaian mengenai sumber autoriti boleh melumpuhkan mesin tersebut walaupun semua institusi secara fizikal masih berfungsi.

Perkhidmatan awam tidak boleh dijadikan medan pertarungan

Dalam keadaan seperti ini, prinsip neutraliti perkhidmatan awam menjadi amat penting.

Penjawat awam tidak seharusnya dipaksa membuat pertimbangan politik mengenai pihak mana yang “lebih sah”.

Fungsi mereka ialah melaksanakan keputusan kerajaan yang mempunyai asas undang-undang.

Oleh sebab itu, apabila berlaku pertindihan arahan, penyelesaian mesti datang melalui saluran undang-undang dan pentadbiran yang jelas.

Jika tidak, pegawai awam akan berada dalam keadaan yang sangat sukar:

melaksanakan arahan boleh dipersoalkan sebagai melampaui kuasa; tidak melaksanakan arahan pula boleh ditafsirkan sebagai ingkar.

Sebuah sistem pemerintahan yang matang tidak seharusnya meletakkan penjawat awam dalam dilema sedemikian.

Adat Perpatih perlu dipelihara daripada partisanisasi

Krisis ini juga membawa satu persoalan lebih luas mengenai masa depan institusi adat.

Adat Perpatih mempunyai nilai sejarah, sosial dan institusi yang jauh lebih panjang daripada jangka hayat sesebuah kerajaan.

Oleh itu, penggunaan institusi adat sebagai instrumen dalam pertarungan politik partisan mempunyai risiko yang besar. Begitu juga institusi diraja.

Kewibawaan institusi tradisional tidak terletak pada keupayaan mengatasi politik, tetapi pada keupayaannya berfungsi sebagai sebahagian daripada struktur perlembagaan yang memberikan kestabilan kepada negeri.

Jika institusi adat dan institusi diraja ditarik terlalu jauh ke dalam konflik partisan, kerosakan yang berlaku mungkin tidak berakhir apabila pilihan raya selesai.

Yang terjejas ialah kepercayaan antara institusi.

Dan kepercayaan institusi merupakan modal politik yang sukar dibina tetapi mudah hilang.

Rakyat tidak seharusnya membayar harga bagi ketidakpastian di puncak kuasa Perdebatan mengenai Perkara 10, XVI, XXXVIII dan XL mungkin kelihatan sangat teknikal.

Tetapi kesannya bukan teknikal. Kerajaan perlu membuat keputusan mengenai pelaburan. Kerajaan perlu melaksanakan projek. Kerajaan perlu mengurus perolehan.

Kerajaan perlu membayar kontraktor. Kerajaan perlu mengurus sekolah, hospital, kebajikan, perumahan dan infrastruktur. Semua ini memerlukan kepastian mengenai autoriti.

Pelabur memerlukan kepastian bahawa keputusan kerajaan dibuat oleh pihak yang mempunyai kuasa.

Kontraktor memerlukan kepastian bahawa kontrak dan kelulusan kerajaan mempunyai asas yang sah.

Penjawat awam memerlukan kepastian mengenai rantaian arahan. Rakyat memerlukan kepastian bahawa kerajaan boleh berfungsi.

Maka kos krisis institusi tidak semestinya muncul dalam bentuk satu angka besar. Ia boleh muncul sebagai kos yang tersebar:

• kelewatan keputusan;

• penangguhan projek;

• ketidakpastian perolehan;

• peningkatan risiko kontrak;

• keputusan pentadbiran yang lebih berhati-hati;

• penangguhan pelaburan; dan

• kemerosotan keyakinan terhadap kebolehramalan institusi.

Kepastian undang-undang ialah sebahagian daripada infrastruktur ekonomi.

Tanpanya, kerajaan mungkin masih mempunyai pejabat, pegawai dan bajet, tetapi kapasiti membuat keputusan menjadi lebih lemah.

Pilihan raya bukan “reset button” kepada perlembagaan

Salah satu kesilapan terbesar dalam memahami krisis ini ialah menganggap pilihan raya telah menghapuskan semua pertikaian terdahulu. Tidak.

Pilihan raya menyelesaikan satu persoalan: mandat politik. Ia tidak semestinya menyelesaikan persoalan: kesahan tindakan perlembagaan yang berlaku sebelum dan selepas pilihan raya.

Keputusan 1 Ogos memberikan BN 18 kerusi, PN tujuh dan PH 11. BN dan PN bersama-sama mempunyai 25 kerusi.

Tetapi jumlah 25 kerusi itu tidak memberikan kuasa tambahan kepada kerajaan untuk mentafsir UUTKNS sesuka hati.

Begitu juga, jumlah kerusi pembangkang tidak menghapuskan kuasa yang diberikan oleh perlembagaan kepada kerajaan.

Majoriti politik ialah sumber mandat. Perlembagaan ialah sumber batas kuasa.

Demokrasi memerlukan kedua-duanya. Apakah bentuk penyelesaian yang berprinsip? Dalam keadaan sekarang, terdapat beberapa prinsip yang sepatutnya menjadi asas penyelesaian.

1. UUTKNS mesti menjadi titik rujukan utama

Semua pihak perlu kembali kepada teks dan struktur UUTKNS, bukan semata-mata kepada kenyataan politik.

2. Setiap institusi perlu kekal dalam bidang kuasanya

Institusi diraja, Undang, DKU, Menteri Besar, MMKN, DUN dan badan kehakiman mempunyai fungsi yang berbeza.

Krisis berlaku apabila sempadan antara fungsi tersebut dipertikaikan.

3. Persoalan undang-undang perlu diputuskan melalui mekanisme undang-undang

Jika sesuatu persoalan berada dalam bidang kuasa mahkamah, keputusan perlu diperoleh melalui proses kehakiman.

Jika sesuatu persoalan berada dalam bidang kuasa khusus institusi adat sebagaimana diperuntukkan oleh UUTKNS, bidang kuasa tersebut juga perlu dihormati.

4. Jangan jadikan kenyataan media sebagai pengganti keputusan perlembagaan

Kenyataan boleh menjelaskan pendirian.

Kenyataan tidak semestinya menghasilkan kuasa.

5. Lindungi kesinambungan pentadbiran

Walaupun pertikaian berjalan, fungsi asas kerajaan mesti terus dilaksanakan.

6. Wujudkan kepastian untuk penjawat awam

Arahan pentadbiran perlu mempunyai sumber autoriti yang jelas supaya penjawat awam tidak menjadi pihak yang menanggung risiko daripada pertikaian institusi.

Persoalan yang lebih besar: siapa menentukan sempadan kuasa?

Inilah persoalan yang menurut saya paling penting daripada keseluruhan krisis Negeri Sembilan.

Bukan: Siapakah yang menang?

Bukan juga: Siapakah yang lebih kuat?

Tetapi: Siapakah yang mempunyai kuasa untuk menentukan sempadan kuasa?

Ini ialah persoalan asas dalam constitutionalism.

Sebuah perlembagaan yang baik bukan hanya memberikan kuasa.

Ia juga mesti menyediakan mekanisme apabila pemegang kuasa tidak bersetuju tentang makna kuasa tersebut.

Jika setiap institusi boleh menjadi penentu terakhir bagi kuasanya sendiri, maka prinsip batas kuasa menjadi lemah.

Dalam teori undang-undang awam, keadaan sedemikian menimbulkan apa yang boleh disebut sebagai jurisdictional uncertainty — ketidakpastian mengenai siapa mempunyai bidang kuasa untuk menentukan sesuatu perkara.

Dan apabila ketidakpastian bidang kuasa berlaku, legitimasi institusi turut terjejas.

Negeri Sembilan sebagai ujian constitutional resilience

Krisis Negeri Sembilan 2026 mempunyai kepentingan yang melampaui negeri itu sendiri.

Ia menguji kemampuan Malaysia mengurus hubungan antara: monarki berperlembagaan; demokrasi berparlimen; institusi adat; kerajaan eksekutif;

mandat pilihan raya; dan keluhuran undang-undang.

Kesemua unsur tersebut mempunyai kedudukan tersendiri. Cabaran sebenar ialah memastikan ia tidak saling menafikan. Monarki memerlukan perlembagaan. Demokrasi memerlukan institusi.

Institusi memerlukan batas kuasa. Adat memerlukan pengiktirafan yang sah. Kerajaan memerlukan mandat.

Dan rakyat memerlukan pentadbiran yang berfungsi.

Jika salah satu unsur ini dipisahkan daripada yang lain, sistem menjadi tidak seimbang.

Kesimpulan: kemenangan yang paling penting ialah kepastian

Negeri Sembilan tidak memerlukan sekadar penyelesaian politik. Negeri Sembilan memerlukan penyelesaian perlembagaan. Kedua-duanya bukan perkara yang sama.

Pilihan raya 1 Ogos telah memberikan mandat politik baharu. Tetapi perkembangan September menunjukkan bahawa pertikaian mengenai sempadan kuasa institusi masih belum selesai.

Pada 17 September, AGC menyatakan Proklamasi 19 April tidak sah dan bahawa Menteri Besar serta MMKN tidak mempunyai kuasa unilateral untuk mengosongkan jawatan Yang di-Pertuan Besar.

DKU pada hari yang sama menegaskan bahawa Tuanku Muhriz kekal sebagai Yang di-Pertuan Besar yang sah.

Pada 20 September pula, Istana membatalkan pelantikan 10 anggota MMKN, sementara Menteri Besar menegaskan bahawa mereka masih sah menjalankan tugas.

Maka krisis kini mempunyai dua lapisan yang saling berkaitan:

lapisan pertama ialah status dan kedudukan institusi Yang di-Pertuan Besar;

lapisan kedua ialah siapa yang mempunyai autoriti untuk membentuk dan mengendalikan kerajaan negeri dalam keadaan pertikaian tersebut belum selesai.

Inilah sebabnya krisis ini tidak boleh dibaca sebagai episod politik biasa. Ia ialah ujian terhadap ketahanan institusi.

Dan ketahanan institusi tidak bermaksud institusi tidak pernah berselisih.

Ketahanan institusi bermaksud apabila perselisihan berlaku, sistem mempunyai mekanisme yang cukup kuat untuk menyelesaikannya tanpa memusnahkan legitimasi sistem itu sendiri.

Negeri Sembilan kini berada di titik tersebut. Jika pertikaian terus diselesaikan melalui pertentangan kenyataan, setiap institusi berisiko menjadi hakim kepada kuasanya sendiri.

Jika pertikaian dikembalikan kepada teks perlembagaan, prosedur yang sah, bidang kuasa yang jelas dan mekanisme penyelesaian yang diiktiraf, krisis ini boleh menjadi peluang untuk memperkukuh constitutionalism.

Pada akhirnya, persoalan terbesar bukan siapa menguasai kerajaan Negeri Sembilan.

Persoalan yang lebih penting ialah: Apakah prinsip yang akan mengawal penggunaan kuasa selepas semua pihak selesai mempertahankan tafsiran masing-masing?

Kerana dalam demokrasi berperlembagaan, kemenangan pilihan raya bukanlah penamat kepada persoalan kuasa.

Ia ialah permulaan kepada tanggungjawab untuk menggunakan kuasa dalam batas yang sah.

Dan dalam Raja Berperlembagaan, kewibawaan institusi bukan hanya terletak pada kewujudan prerogatif.

Kewibawaan juga terletak pada kepastian tentang bila, bagaimana dan dalam keadaan apa prerogatif itu boleh digunakan.

Itulah asas sebenar keluhuran perlembagaan. Itulah juga ukuran sebenar ketahanan institusi.

Dan pada tahun 2026, Negeri Sembilan sedang memberikan kepada Malaysia satu ujian yang amat penting:

Bolehkah sistem kita mengurus pertikaian antara institusi tanpa membenarkan pertikaian itu mengatasi perlembagaan yang memberikan legitimasi kepada semua institusi tersebut?

Jawapan kepada persoalan itu akan menentukan lebih daripada nasib sebuah kerajaan negeri. Ia akan menjadi sebahagian daripada ukuran kematangan demokrasi berperlembagaan Malaysia.